Η ντοπαμίνη είναι από τις πιο γνωστές ουσίες του εγκεφάλου, συχνά με την απλουστευμένη ετικέτα «ορμόνη της ευχαρίστησης». Στην πραγματικότητα ο ρόλος της είναι πολύ ευρύτερος, και η σχέση της με το φαγητό είναι πιο σύνθετη από όσο δείχνουν οι λίστες με «τροφές που ανεβάζουν τη ντοπαμίνη». Παρακάτω συγκεντρώνουμε τι αναφέρουν αξιόπιστες ιατρικές πηγές και τι μένει ακόμη ανοιχτό.
Τι είναι η ντοπαμίνη
Σύμφωνα με την Cleveland Clinic, η ντοπαμίνη είναι ένας νευροδιαβιβαστής της ομάδας των μονοαμινών. Παράγεται στον εγκέφαλο και λειτουργεί ως χημικός αγγελιοφόρος ανάμεσα στα νευρικά κύτταρα. Παράλληλα δρα και ως ορμόνη: απελευθερώνεται από τον υποθάλαμο, ενώ παράγεται και από τα επινεφρίδια.
Οι λειτουργίες που συνδέονται μαζί της είναι πολλές: κίνηση, μνήμη, ανταμοιβή και κίνητρο, συμπεριφορά και γνωστικές λειτουργίες, προσοχή, ύπνος και εγρήγορση, διάθεση, μάθηση και γαλουχία. Με άλλα λόγια, δεν αφορά μόνο την ευχαρίστηση αλλά και το πώς κινούμαστε, μαθαίνουμε και κινητοποιούμαστε.
Πώς παράγεται στον οργανισμό
Η σύνθεση ξεκινά από ένα αμινοξύ, την τυροσίνη. Όπως περιγράφει η ανασκόπηση StatPearls της Εθνικής Βιβλιοθήκης Ιατρικής των ΗΠΑ (NCBI), το ένζυμο υδροξυλάση της τυροσίνης μετατρέπει την L-τυροσίνη σε L-DOPA και στη συνέχεια ένα δεύτερο ένζυμο μετατρέπει την L-DOPA σε ντοπαμίνη. Η ίδια πηγή σημειώνει ότι η ντοπαμίνη δεν περνά τον αιματοεγκεφαλικό φραγμό, ενώ η L-DOPA τον περνά.
Η StatPearls περιγράφει επίσης τις βασικές ντοπαμινεργικές οδούς του εγκεφάλου. Η μεσομεταιχμιακή και η μεσοφλοιϊκή οδός σχετίζονται με την αναζήτηση ανταμοιβής, η μελαινοραβδωτή οδός με την κίνηση και την εκμάθηση κινητικών δεξιοτήτων, ενώ η φυματοχοανική οδός ρυθμίζει την έκκριση προλακτίνης.
Ντοπαμίνη, ανταμοιβή και φαγητό
Το φαγητό είναι από τα πιο ισχυρά φυσικά ερεθίσματα ανταμοιβής. Σε ανασκόπηση στο περιοδικό Trends in Cognitive Sciences, οι Volkow, Wang και Baler εξηγούν ότι οι ιδιαίτερα γευστικές τροφές, κυρίως όσες έχουν πολλή ζάχαρη και λίπος, δημιουργούν μαθημένους συσχετισμούς ανάμεσα στο ερέθισμα και την ανταμοιβή. Οι συσχετισμοί αυτοί μπορούν να ωθούν στην κατανάλωση φαγητού ανεξάρτητα από τις πραγματικές ανάγκες του οργανισμού.
Οι ερευνητές περιγράφουν επίσης ότι σε άτομα με παχυσαρκία έχει παρατηρηθεί αυξημένη ευαισθησία του κυκλώματος ανταμοιβής στα ερεθίσματα που θυμίζουν φαγητό, σε συνδυασμό με εξασθενημένο έλεγχο της συμπεριφοράς. Σημειώνουν ακόμη ότι τα νευροπεπτίδια που ρυθμίζουν το ενεργειακό ισοζύγιο επηρεάζουν και τη δραστηριότητα των ντοπαμινεργικών κυττάρων, κάτι που συνδέει την πείνα με το κίνητρο. Αυτό βοηθά να εξηγηθεί γιατί η θέα ή η μυρωδιά ενός αγαπημένου φαγητού μπορεί να μας κάνει να το θέλουμε ακόμη κι όταν δεν πεινάμε. Μια πιο αναλυτική ματιά σε αυτή τη σχέση, με έμφαση στη λεγόμενη ηδονική πείνα, υπάρχει στο κείμενο για τη ντοπαμίνη και τις τροφές που μας κάνουν να θέλουμε «μια μπουκιά ακόμα».
Υπάρχουν τροφές που στηρίζουν τη ντοπαμίνη;
Επειδή η ντοπαμίνη φτιάχνεται από την τυροσίνη, η Cleveland Clinic αναφέρει ως επιλογές τις τροφές που περιέχουν τυροσίνη ή είναι πλούσιες σε μαγνήσιο. Στα παραδείγματα που δίνει περιλαμβάνονται:
- κοτόπουλο, αμύγδαλα και σπόροι σουσαμιού και κολοκύθας
- αβοκάντο, μπανάνες, μήλα, πορτοκάλια και καρπούζι
- πράσινα φυλλώδη λαχανικά, παντζάρια, ντομάτες και αρακάς
- βρώμη, φύτρο σιταριού και φασόλια λίμα
- πράσινο τσάι, σοκολάτα και κουρκουμάς
Η ίδια πηγή όμως κάνει μια σημαντική επιφύλαξη: χρειάζεται περισσότερη έρευνα για το πώς επηρεάζει η διατροφή νευροδιαβιβαστές όπως η ντοπαμίνη. Οι τροφές αυτές ταιριάζουν σε ένα ισορροπημένο διαιτολόγιο, δεν αποτελούν όμως «θεραπεία» και δεν υπάρχουν στοιχεία ότι κάποια συγκεκριμένη τροφή αλλάζει από μόνη της τα επίπεδα ντοπαμίνης με προβλέψιμο τρόπο.
Καθημερινές συνήθειες που αναφέρονται
Πέρα από το πιάτο, η Cleveland Clinic σημειώνει ότι οι δραστηριότητες που μας χαλαρώνουν ή μας κάνουν να νιώθουμε καλά θεωρείται ότι σχετίζονται με υψηλότερα επίπεδα ντοπαμίνης. Ως παραδείγματα αναφέρει:
- άσκηση και περπάτημα στη φύση
- διαλογισμό και γιόγκα
- μασάζ
- παιχνίδι με ένα κατοικίδιο
- διάβασμα ενός βιβλίου
Στην πράξη, αυτό σημαίνει ότι η ανταμοιβή δεν χρειάζεται να έρχεται μόνο από το φαγητό. Όταν η ευχαρίστηση της ημέρας στηρίζεται σε περισσότερες πηγές, το φαγητό μπορεί να επιστρέψει στον ρόλο της θρέψης και της απόλαυσης χωρίς να γίνεται ο μοναδικός τρόπος για να νιώσουμε καλύτερα.
Πότε αξίζει να μιλήσετε με ειδικό
Η ντοπαμίνη εμπλέκεται σε σοβαρές νευρολογικές καταστάσεις: η StatPearls αναφέρει ότι η μελαινοραβδωτή οδός είναι η κύρια οδός που σχετίζεται με τα κινητικά προβλήματα της νόσου Πάρκινσον. Συμπτώματα όπως τρέμουλο, δυσκαμψία, επίμονη πτώση της διάθεσης ή του κινήτρου ή μια σχέση με το φαγητό που μοιάζει εκτός ελέγχου δεν είναι θέμα διατροφικών επιλογών. Χρειάζονται αξιολόγηση από γιατρό και, όπου χρειάζεται, από κλινικό διαιτολόγο ή ειδικό ψυχικής υγείας. Συμπληρώματα που υπόσχονται «boost ντοπαμίνης» δεν πρέπει να λαμβάνονται χωρίς ιατρική συμβουλή.
Συνοψίζοντας
Η ντοπαμίνη είναι νευροδιαβιβαστής και ορμόνη με ρόλο στην κίνηση, τη μάθηση, τη διάθεση και το κίνητρο. Το φαγητό, ιδιαίτερα το πολύ γευστικό, ενεργοποιεί το σύστημα ανταμοιβής και δημιουργεί συνήθειες που δεν σχετίζονται πάντα με την πείνα. Μια ποικίλη διατροφή με τροφές που περιέχουν τυροσίνη, μαζί με κίνηση, ξεκούραση και ευχάριστες δραστηριότητες, είναι λογική βάση, με τη γνώση ότι η έρευνα για το πώς η διατροφή επηρεάζει την ντοπαμίνη συνεχίζεται.
Πηγές
- Cleveland Clinic, Dopamine: What It Is, Function & Symptoms. https://my.clevelandclinic.org/health/articles/22581-dopamine
- NCBI Bookshelf (StatPearls), Dopamine. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK535451/
- Trends in Cognitive Sciences (Volkow, Wang, Baler), Reward, dopamine and the control of food intake: implications for obesity. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/21109477
Αφήστε μια απάντηση