Όταν κάποιος ακούει για πρώτη φορά ότι η θεραπεία του θα είναι «στοχευμένη», συνήθως έχει δύο απορίες: σε τι διαφέρει από τη χημειοθεραπεία που ξέρει ως όρο, και γιατί ο γιατρός ζητά πρώτα κάποιες εξετάσεις στον όγκο πριν αποφασίσει. Παρακάτω εξηγούμε με απλά λόγια πώς λειτουργεί αυτή η κατηγορία φαρμάκων, ποιος μπορεί να την πάρει και τι σημαίνει στην καθημερινότητα η παρακολούθηση των παρενεργειών.
Τι είναι η στοχεύουσα θεραπεία
Η στοχεύουσα θεραπεία είναι είδος αντικαρκινικής θεραπείας που στρέφεται σε συγκεκριμένες πρωτεΐνες ή γονιδιακές αλλαγές, οι οποίες ελέγχουν το πώς τα καρκινικά κύτταρα μεγαλώνουν, διαιρούνται και εξαπλώνονται. Για τον λόγο αυτό θεωρείται βασικό κομμάτι της λεγόμενης ιατρικής ακριβείας ή εξατομικευμένης θεραπείας.
Τα περισσότερα φάρμακα αυτής της κατηγορίας ανήκουν σε δύο μεγάλες ομάδες:
- Τα φάρμακα μικρού μορίου, που είναι αρκετά μικρά ώστε να μπαίνουν μέσα στο κύτταρο και να δρουν σε στόχους στο εσωτερικό του. Συνήθως λαμβάνονται από το στόμα, σε χάπια ή κάψουλες.
- Τα μονοκλωνικά αντισώματα, πρωτεΐνες που φτιάχνονται στο εργαστήριο και προσδένονται σε συγκεκριμένους στόχους στην επιφάνεια των καρκινικών κυττάρων. Συνήθως χορηγούνται ενδοφλέβια.
Ο τρόπος δράσης δεν είναι ένας. Ορισμένα φάρμακα διακόπτουν τα σήματα που «λένε» στο κύτταρο να διαιρεθεί, άλλα εμποδίζουν τον σχηματισμό νέων αιμοφόρων αγγείων που τροφοδοτούν τον όγκο, άλλα οδηγούν το καρκινικό κύτταρο σε προγραμματισμένο θάνατο ή μεταφέρουν μια τοξική ουσία απευθείας σε αυτό. Και η ορμονοθεραπεία, που μειώνει τις ορμόνες από τις οποίες εξαρτώνται κάποιοι καρκίνοι μαστού και προστάτη, ανήκει σε αυτή την ευρύτερη οικογένεια.
Σε τι διαφέρει από τη χημειοθεραπεία
Η κλασική χημειοθεραπεία είναι κυτταροτοξική: χτυπά γενικά τα κύτταρα που διαιρούνται γρήγορα, και επομένως μπορεί να βλάψει και υγιή κύτταρα. Η στοχευμένη προσέγγιση δρα σε συγκεκριμένα χαρακτηριστικά των καρκινικών κυττάρων και, στις περισσότερες περιπτώσεις, αφήνει σε μεγάλο βαθμό ανέπαφα τα φυσιολογικά κύτταρα.
Υπάρχει και μια ακόμη διαφορά στη λογική: ορισμένα στοχευμένα φάρμακα κυρίως σταματούν τα καρκινικά κύτταρα από το να πολλαπλασιάζονται, ενώ η χημειοθεραπεία κυρίως σκοτώνει τα κύτταρα που ήδη υπάρχουν. Κοινό σημείο είναι ότι και οι δύο είναι συστηματικές θεραπείες, δηλαδή κυκλοφορούν στο αίμα και φτάνουν σε όλο το σώμα. Γι’ αυτό και συχνά συνδυάζονται μεταξύ τους ή με άλλες θεραπείες, ανάλογα με το είδος και το στάδιο της νόσου.
Γιατί προηγείται ο μοριακός έλεγχος του όγκου
Ένα στοχευμένο φάρμακο έχει νόημα μόνο αν ο όγκος έχει τον στόχο στον οποίο αυτό δρα. Οι στόχοι αυτοί ονομάζονται βιοδείκτες και διαφέρουν από καρκίνο σε καρκίνο, ακόμη και ανάμεσα σε ανθρώπους με την ίδια διάγνωση. Γι’ αυτό, στις περισσότερες περιπτώσεις, πριν από την έναρξη γίνεται έλεγχος βιοδεικτών σε δείγμα του όγκου, ώστε να φανεί αν υπάρχει φάρμακο που να ταιριάζει.
Στην πράξη αυτό σημαίνει ότι η στοχεύουσα θεραπεία δεν δίνεται «για όλους», αλλά σε ασθενείς με συγκεκριμένη, ανιχνεύσιμη γενετική ή μοριακή αλλαγή για την οποία υπάρχει διαθέσιμο φάρμακο. Ο έλεγχος μπορεί να χρειαστεί βιοψία, και οι κίνδυνοί της εξαρτώνται από το μέγεθος και τη θέση του όγκου. Τα αποτελέσματα, μαζί με το ιστορικό και τη γενική κατάσταση του ασθενούς, βοηθούν τον ογκολόγο να αποφασίσει αν η θεραπεία είναι κατάλληλη και ποια ακριβώς.
Πώς χορηγείται στην καθημερινότητα
Αρκετά στοχευμένα φάρμακα παίρνονται από το στόμα, συχνά στο σπίτι. Αυτό δίνει ευελιξία, αλλά ζητά και πειθαρχία: τα δισκία λαμβάνονται ακριβώς όπως ορίζει ο γιατρός και καμία αλλαγή δεν γίνεται χωρίς τη συμβουλή του. Άλλα φάρμακα χορηγούνται ενδοφλέβια, σε κλινική, ιατρείο ή εξωτερικό τμήμα νοσοκομείου.
Ένα σημείο που καλό είναι να γνωρίζει κανείς από την αρχή: τα καρκινικά κύτταρα μπορεί με τον καιρό να αναπτύξουν αντοχή, είτε επειδή αλλάζει ο ίδιος ο στόχος είτε επειδή βρίσκουν άλλο δρόμο για να μεγαλώνουν. Γι’ αυτό η ανταπόκριση επανεκτιμάται τακτικά και το πλάνο μπορεί να προσαρμοστεί.
Παρενέργειες και πώς παρακολουθούνται
Επειδή η δράση είναι πιο εστιασμένη, οι παρενέργειες συχνά διαφέρουν από εκείνες της χημειοθεραπείας, χωρίς όμως να λείπουν. Μεταξύ των πιο συχνών είναι η διάρροια και οι επιδράσεις στο ήπαρ. Άλλες είναι η υψηλή αρτηριακή πίεση, η κόπωση, οι πληγές στο στόμα, οι αλλαγές στα νύχια, η απώλεια χρώματος στα μαλλιά, καθώς και προβλήματα δέρματος όπως εξάνθημα ή ξηροδερμία. Οι περισσότερες υποχωρούν μετά το τέλος της θεραπείας.
Η παρακολούθηση είναι μέρος της ίδιας της θεραπείας:
- Η ομάδα θεραπείας ελέγχει τον ασθενή συχνά όσο διαρκεί η αγωγή. Πριν την έναρξη μπορεί να ζητηθεί και έλεγχος της καρδιακής λειτουργίας.
- Με φάρμακα που μπορεί να ανεβάσουν την πίεση, αυτή μετριέται τακτικά, και κάποιοι ασθενείς χρειάζονται αντιυπερτασική αγωγή όσο διαρκεί η θεραπεία.
- Το εξάνθημα εμφανίζεται συχνά τις πρώτες εβδομάδες. Πρέπει να αναφέρεται αμέσως, γιατί χωρίς φροντίδα μπορεί να μολυνθεί και να καθυστερήσει τη θεραπεία. Δεν χρησιμοποιούνται σκευάσματα για το δέρμα χωρίς να ρωτηθεί πρώτα ο γιατρός.
- Κάθε νέο σύμπτωμα ή αλλαγή αναφέρεται όσο το δυνατόν νωρίτερα. Ανάλογα με τη σοβαρότητα, ο ογκολόγος μπορεί απλώς να προσθέσει υποστηρικτική φροντίδα, να μειώσει τη δόση ή να διακόψει προσωρινά το φάρμακο.
Τι να ρωτήσετε τον ογκολόγο σας
Πριν ξεκινήσετε, βοηθά να έχετε ξεκάθαρες απαντήσεις σε λίγες βασικές ερωτήσεις: έγινε μοριακός έλεγχος στον όγκο μου και τι έδειξε; Πώς θα παίρνω το φάρμακο και τι κάνω αν ξεχάσω μια δόση; Ποιες παρενέργειες να περιμένω και ποιες χρειάζονται άμεση επικοινωνία; Κάθε πότε θα γίνονται εξετάσεις και επανεκτίμηση; Η στοχευμένη θεραπεία δεν είναι κατάλληλη για κάθε ασθενή ούτε δίνει το ίδιο αποτέλεσμα σε όλους. Είναι όμως ένα εργαλείο που, όταν ο όγκος έχει τον σωστό στόχο, ανοίγει επιλογές προσαρμοσμένες στη βιολογία της δικής σας νόσου.
Πηγές
- National Cancer Institute, Targeted Therapy to Treat Cancer. https://www.cancer.gov/about-cancer/treatment/types/targeted-therapies
- American Cancer Society, What Is Targeted Therapy? https://www.cancer.org/cancer/managing-cancer/treatment-types/targeted-therapy/what-is.html
- American Cancer Society, Targeted Therapy Side Effects. https://www.cancer.org/cancer/managing-cancer/treatment-types/targeted-therapy/side-effects.html
Αφήστε μια απάντηση